رافیای خرقان /برگرفته از وبلاگ بند امیر /نوشته ی دکتر خسرو امیر حسینی

جغرافیای خرقان

اقتصاد خرقان برپایه کشاورزی و دامداری استوار است و عمده محصولات کشاورزی آن را گندم و جو، حبوبات، بادام، گردو صیفی و کشمش شامل می‌شود. در این منطقه همانند دیگر نقاط ایران علاوه بر کشاورزی و دامداری که شغل اصلی مردم است مشاغل سنتی و نوین از جمله آهنگری، نجاری، ریسندگی، قالیبافی، گلیم بافی، جاجیم‌بافی، جوراب بافی و ترکه بافی (سبدبافی) نیز به چشم می‌خورد. البته ریسندگی پشم از فعالیت‌های موسوم زنان روستایی خرقان بوده و ابزار سنتی آنان شامل جلک، دوک و چرخک‌ می‌شود


خرقان. نام ناحیتی است محدود به این حدود: مشرق: بلوک زهرا؛ مغرب: خمسه؛ شمال: قزوین؛ جنوب: همدان. خرقان دارای سه بلوک است: خرقان افشار، خرقان بکشلو، خرقان قتلو. در کوه‌های خرقان ایلات شاهسون معروف به بغدادی که عده آن‌ها پنج‌هزار نفر بود به ییلاق می‌رفتند. قسمتی از اراضی خرقان از رودهای خررود و کلنجین و آوه و رودک و قسمت عمده به وسیله چشمه‌سارهای متعدد مشروب می‌شود از جمله چشمه علی که دارای آب فراوان و در جوار کلنجین و مصرآباد واقع شده است در صورتی که چشمه مزبور از اراضی این دو قریه بیرون می‌آمد به هیچ‌وجه از آب آن استفاده نمی‌کردند و اراضی ده‌های زیردست از قبیل سراب بادقین و سکمس‌آباد را مشروب می‌نمود.


بخش خرقان در قسمت غرب شهرستان زرندیه و شمال غربی شهر ساوه و جنوب استان قزوین قرار دارد که از شمال به بوئین زهرا، محدود است . از جنوب به روستاهای بخش نوبران (  روستای چمران، ترشک )و بخش مرکزی ساوه مثل نیوشت  و از غرب به ناحیه آوج قزوین ورزن همدان  محدود می شود .

 طول خرقان در جهت شرقی ـ غربی حدود 150کیلومتر و عرض آن در جهت شمالی ـ جنوبی نزدیک 80کیلومتر است. و حدود ۷۰ کیلومتر از ساوه و ۱2۰کیلومتراز تهران فاصله داشته و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۰۰ متراست، طول جغرافیایی آن ۴۹ درجه و ۵۹ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی آن ۳۵ درجه و ۲۳ دقیقه شمالی می‌باشد.

کوه های خرقان:   سلسله خرقان داغ، در طول بخش اینجه قارا( هزار چشمه) ، پدرآوا. اردوشین، خورجونلی ،لوک دینگه  و زرآب نامیده می شوند.

تعداد روستاها ی بخش خرقان :     در این بخش بیش از 60  روستا ی مسکونی وغیر مسکونی قرار دارد.

شرایط زبانی :

گویش مردم بخش خرقان عموماٌ ترکی  است. البته چند گویش خاص هم دراین بخش وجود دارد . گویش زرگری در وسمق ، گویش تاتی در ویدر و الویر و گویش ارمنی در چناقچی وجود دارد.

منابع اقتصادی مردم خرقان :

خرقان معمولاً منطقه ای کشاورزی و دامداری است .به عبارتی اقتصاد اهالی این منطقه عمدتاًوابسته به کشاورزی ودامداری است.البته کشاورزی این منطقه هم بیشتر از نوع دیمی است .

محصولات کشاورزی خرقان را گندم و جو، حبوبات، بادام ، گردو  سیفی جات  و کشمش تشکیل      می دهند.

            صنایع  وهنر های دستی :

 در این منطقه هم مانند سایر نقاط ایران علاوه برکشاورزی ودامداری که شغل اصلی مردم است  مشاغل سنتی ونوین نیز رواج دارد.ازقبیل: آهنگری، نجاری ، ریسندگی ، قالی بافی ، گیلم بافی،  جاجیم بافی ،جوراب بافی و ترکه بافی  ( سبد بافی)

 البته ریسندگی پشم از فعالیت های مرسوم زنان روستایی بوده وابزار سنتی ایشان در این کار شامل جلک، دوک، چرخک، ( چرخ پشم ریسی)، می باشد.

آثار باستانی خرقان :

آثار وابنیهء تاریخی وباستانی هر قومی و منطقه ای گویای میزان درک ، فهم ، دانش ، و مهارت آن قوم است. از روی این آثار می توان نوع بینش وتمدن و فرهنگ ونوع زندگی مردم منطقه را تشخیص داد . می توان به تواناییها ودانایی ها وبصیرت هر قومی پی برد . از مشاهده آثار باستانی وتاریخی هر ملّتی می توان دین ومذهب ، درایت واندیشه و ارز ش ها وباورهای آن ملّت را از تاریخ گذشته او کشف کرد.بخش خرقان از بابت نیزیکی از مناطق غنی کشور می باشد.که درزیر به قسمتی از این آثار اشاره می شود.

   1 -منطقه باستانی کهک واقع در بین روستا های بلوبند ورازقان متعلق به قرن ششم هجری قمری

2-      قلعه  وتپه های باستانی الویر مربوط به دوره ساسانیان وحمام قدیمی 

3-      غار شاه پسند واقع در کوهی به همین نام در زرّآب روستای بندامیر ، بالاتر از مقبره اشموئیل پیغمبر

4-      قلعه قار قا لوخ در کوه بزکش زرآب بندامیر ، به احتمال یکی از دژهای اسماعیله بوده است.

  5 تپه  باستانی وقلعه علیشار ، به احتمال مربوط به دوره پارت ها

6-حمام کلبعلی خان خلج در روستای ویدر ، به احتمال مربوط به دوران زندیه باشدوهم چنین غار ویدردر ضلع جنوب روستا

7-تپه باستانی دوزج که قدمت آن به دوره تاریخی اسلام می رسد و با شماره 5617 ثبت ملی شده است.

8-مسجد روستای چلسبان ، قدمت این مسجد به دوران زندیه می رسد.

9- کلیسای 400ساله ی روستای چناقچی علیا

10-قلعه ی ضیاءدرروستای وسمق  که بازسازی  آن مربوط به دوره قاجاریه  می باشد.ولیکن به روایتی سنگ بنای آن به دوران قبل از اسلام ( گبیریان ) برمی گردد.

11-حمام روستای بندامیر مربوط به دوران زندیه ودوبرج تاریخی

امام زاده ها وزیارتگاه های بخش خرقان زرندیه :

1-      امامزاده قاسم روستای ویدر ،  با فاصله یک کیلومتراز جاده خرقانودر جنوب روستا

2-  امامزاده محمد باقر ( ع) روستای بندامیر، با فاصله11کیلومتراز جاده خرقان و بعداز روستا به سمت جنوب

3-      قره دده روستای بندامیر با فاصله 6کیلومتر از جاده خرقان وجنوب روستا

4-      پدر آوا ( پیر حیدر )  با فاصله حدود 2کیلومتر از جاده خرقان وشمال روستای بلوبند

5-امامزاده محمد و احمد باقر ( ع)  روستای الویر با فاصله حدود 7کیلومتر ازبخش خرقان وضلع غربی روستا

6-امامزاده هفت امام وزیارتگاه صندوق سبزدرروستای علیشاردرفاصله20کیلومتری غرب مرکز بخش

7-امامزاده صالح در روستای تیره در فاصله30کیلومتری جنوب غربی مرکز بخش

مناطق گردشگری خرقان:

1-روستای ویدر( وییر)اوّلین روستای ورودی بخش خرقان می باشدکه در 10کیلومتری شرق مرکز بخش واقع شده است. گویش ویژه مردم ، غار ، حمام کلبعلی خان ومناظر زیبای طبیعی ، این روستا را برای حضور گردشگران جذّاب نموده است .

 2-روستای بندامیر در 15کیلومتری جنوب شرق مرکز بخش واقع شده است .سد خاکی ، مناظر طبیعی  بکر ، رودخانه وچشمه سارهای گوارا، زیارتگاه قره دده وامامزاده محمد باقر ( ع) موجب شده تا گردشگران فراوانی در این روستای تاریخی حضور یابند.

3- روستای تاریخی الویر با گویش منحصر به فرد در 7کیلومتری شمال مرکز بخش قرار دارد .قلعه ها  وتپه های باستانی ومناطق سرسبزبهاری حال وهوای ویژه ای به این روستا بخشیده است.

4-روستای چلسبان در 8کیلومتری جنوب غری مرکز بخش واقع شده است .دراین روستا مسلمانان شیعه وعلی الهی سا لهاست که درکنار هم با مسالمت زندگی می کنند . مناظر طبیعی زیبا وچشمه سارهای گوارا ومسجد تاریخی آن هر مسافری را جلب خود می نماید.

5-روستای چناقچی علیابا فاصله حدود 50کیلومتر از مرکز بخش واقع شده است  وجود3 آبشار ، کلیسای تاریخی و منطقه جنگلی وچشمه خاتوپار از مناطق سیاحتی این روستای کهن می باشند.

6-روستای کهن علیشار در 20کیلومتری غرب مرکز بخش واقع شده است .  تپّه وقلعه ی باستانی و مزار 41شهید گرانقدر انقلاب اسلا می،  زینت بخش این روستای بزرگ هستند.

7- روستای دیدنی ورامه ،در 20کیلومتری شمال غرب مرکز بخش قرار دارد .سد خاکی ومناظر طبیعی زیبا وآب وهوای روحنواز روستا از تفرجگاه های کم  نظیر بخش خرقان هستند.

8-روستای تاریخی لاردر 32کیلومتری غرب مرکز بخش واقع شده است . منطقه ای بسیار خوش آب وهوا وکوهاه ودرّه های سرسبز دیدنی دارد . حیف است که کسی به بخش خرقان بیایدو سد ودرّه ی علی بولاقی آن را نبیند

مشاهیر شناسایی شده بخش خرقان :   مشاهیر هر قومی بیان می دارد که آن قوم تا چه اندازه پیشینه ی مدنیت دارد و تا چه میزان درساختن فرهنگ وتمدن و خدمت و خیانت به جامعه بشری نقش داشته است.بخش خرقان مشاهیر فراوانی داشته ودارد که به عنوان نمونه به تعدادی از در زیر اشاره می شود.

1-قلی خان زرگر« عاصی»  این شاعر بزرگ به احتمال زیاد اهل روستای علیشار بوده است . منظومه اسعد نظام سروده اوست که دوبیت از آن را در زیر می خوانید .

شکر خدا که گشت جهان مقتضی المرام         آمد بهار وبوی گلم خورد ، بر      مشام

خیمه زدند سوسن وسنبل به کوه ودشت           لاله به دل چوداغ به کف پر شراب ، جام

2-اکبر رزاقی : این شاعر معاصر اهل روستای مصرقان وفرزند حاج قاسم است . اکبر رزاقی بیش از 60 سال زندگی کرده و بسیاری از اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه زمان خود را به نظم کشیده است.دوبیت زیر نمونه ای از اشعار اوست .؛

دئیه م کریمه  رجب  دیر آتان یامانوگلیر          ویاسکینه دی احمد ، آنان یامانوگلیر

نه چاره ائیله ییم ، هر زاد دئسم بیرینه دگر        دئیه م بولودّو  بوگون ، آسمان یامانو گلیر

3- میرزا محمد خوشنویس الویری : این مرد بزرگ یکی از شعرای نامی بخش خرقاناست که در عرصه ادبیات هنر نمایی فراوانی کرده است از جمله  ؛  نامه بی نقطه ی اواز معروفیت خاصی برخوردار است .

4-عندلیب: عبدالله بیک، کاظم بیگلو یکی از شعرای ترک زبان بخش خرقان است، وی در ده «تیره» بدنیا آمده و «عندلیب» تخلص می کرده است.

5-تیلیم خان:  تقریباً 187 سال قبل از این زندگانی  می کرده است. پدرتئلیم خان از طایفه «آسگین» بودومادرش از ایل خلج. در روستای مرغئی بدنیا آمده، نام پدرش تیمور خان و پدربزرگش قارا خان بوده است.اشعارحکمت آمیز اودر زبان ترکی بی بدیل است .

بازیهای محلی: در هر منطقه ای، بازی ها به نوعی گویای باروها و علایق  و حتی نوع زندگی.مردم آن منطقه است.در بخش خرقان بازی های فراوانی وجود دارد که به اختصار چندنمونه عمومی آن نام برده  می شود.تخم مرغ بازی،بازی الک، دولک ، ال منّه ، بُرک آپارما ، گیزلن پوچ و...

غذاهای محلی منطقه ساوه:دملمه،آش کشک،آش انار،بلغور،رشته،آش جو،اِشکنه،شُّلّه، و...از عمده غذاهای محلی این منطقه هستند  . 

جغرافیای خرقان

 

بخش خرقان در قسمت غرب شهرستان زرندیه و شمال غربی شهر ساوه و جنوب استان قزوین قرار دارد که از شمال به بوئین زهرا، محدود است . از جنوب به روستاهای بخش نوبران (  روستای چمران، ترشک )و بخش مرکزی ساوه مثل نیوشت  و از غرب به ناحیه آوج قزوین ورزن همدان  محدود می شود .

 

 طول خرقان در جهت شرقی ـ غربی حدود 150کیلومتر و عرض آن در جهت شمالی ـ جنوبی نزدیک 80کیلومتر است. و حدود ۷۰ کیلومتر از ساوه و ۱2۰کیلومتراز تهران فاصله داشته و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۰۰ متراست، طول جغرافیایی آن ۴۹ درجه و ۵۹ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی آن ۳۵ درجه و ۲۳ دقیقه شمالی می‌باشد.

 

کوه های خرقان:   سلسله خرقان داغ، در طول بخش اینجه قارا( هزار چشمه) ، پدرآوا. اردوشین، خورجونلی ،لوک دینگه  و زرآب نامیده می شوند.

 

تعداد روستاها ی بخش خرقان :     در این بخش بیش از 60  روستا ی مسکونی وغیر مسکونی قرار دارد.

 

شرایط زبانی :

 

گویش مردم بخش خرقان عموماٌ ترکی  است. البته چند گویش خاص هم دراین بخش وجود دارد . گویش زرگری در وسمق ، گویش تاتی در ویدر و الویر و گویش ارمنی در چناقچی وجود دارد.

 

منابع اقتصادی مردم خرقان :

 

خرقان معمولاً منطقه ای کشاورزی و دامداری است .به عبارتی اقتصاد اهالی این منطقه عمدتاًوابسته به کشاورزی ودامداری است.البته کشاورزی این منطقه هم بیشتر از نوع دیمی است .

 

محصولات کشاورزی خرقان را گندم و جو، حبوبات، بادام ، گردو  سیفی جات  و کشمش تشکیل      می دهند.

 

            صنایع  وهنر های دستی :

 

 در این منطقه هم مانند سایر نقاط ایران علاوه برکشاورزی ودامداری که شغل اصلی مردم است  مشاغل سنتی ونوین نیز رواج دارد.ازقبیل: آهنگری، نجاری ، ریسندگی ،  قالی بافی ، گیلم بافی،  جاجیم بافی ،جوراب بافی و ترکه بافی  ( سبد بافی)

 

 البته ریسندگی پشم از فعالیت های مرسوم زنان روستایی بوده وابزار سنتی ایشان در این کار شامل جلک، دوک، چرخک، ( چرخ پشم ریسی)، می باشد.

 

آثار باستانی خرقان :

 

آثار وابنیهء تاریخی وباستانی هر قومی و منطقه ای گویای میزان درک ، فهم ، دانش ، و مهارت آن قوم است. از روی این آثار می توان نوع بینش وتمدن و فرهنگ ونوع زندگی مردم منطقه را تشخیص داد . می توان به تواناییها ودانایی ها وبصیرت هر قومی پی برد . از مشاهده آثار باستانی وتاریخی هر ملّتی می توان دین ومذهب ، درایت واندیشه و ارز ش ها وباورهای آن ملّت را از تاریخ گذشته او کشف کرد.بخش خرقان از بابت نیزیکی از مناطق غنی کشور می باشد.که درزیر به قسمتی از این آثار اشاره می شود.

 

   1 -منطقه باستانی کهک واقع در بین روستا های بلوبند ورازقان متعلق به قرن ششم هجری قمری

 

2-      قلعه  وتپه های باستانی الویر مربوط به دوره ساسانیان وحمام قدیمی 

 

3-      غار شاه پسند واقع در کوهی به همین نام در زرّآب روستای بندامیر ، بالاتر از مقبره اشموئیل پیغمبر

 

4-      قلعه قار قا لوخ در کوه بزکش زرآب بندامیر ، به احتمال یکی از دژهای اسماعیله بوده است.

 

  5 تپه  باستانی وقلعه علیشار ، به احتمال مربوط به دوره پارت ها

 

6-حمام کلبعلی خان خلج در روستای ویدر ، به احتمال مربوط به دوران زندیه باشدوهم چنین غار ویدردر ضلع جنوب روستا

 

7-تپه باستانی دوزج که قدمت آن به دوره تاریخی اسلام می رسد و با شماره 5617 ثبت ملی شده است.

 

8-مسجد روستای چلسبان ، قدمت این مسجد به دوران زندیه می رسد.

 

9- کلیسای 400ساله ی روستای چناقچی علیا

 

10-قلعه ی ضیاءدرروستای وسمق  که بازسازی  آن مربوط به دوره قاجاریه  می باشد.ولیکن به روایتی سنگ بنای آن به دوران قبل از اسلام ( گبیریان ) برمی گردد.

 

11-حمام روستای بندامیر مربوط به دوران زندیه ودوبرج تاریخی

 

امام زاده ها وزیارتگاه های بخش خرقان زرندیه :

 

1-      امامزاده قاسم روستای ویدر ،  با فاصله یک کیلومتراز جاده خرقانودر جنوب روستا

 

2-  امامزاده محمد باقر ( ع) روستای بندامیر، با فاصله11کیلومتراز جاده خرقان و بعداز روستا به سمت جنوب

 

3-      قره دده روستای بندامیر با فاصله 6کیلومتر از جاده خرقان وجنوب روستا

 

4-      پدر آوا ( پیر حیدر )  با فاصله حدود 2کیلومتر از جاده خرقان وشمال روستای بلوبند

 

5-امامزاده محمد و احمد باقر ( ع)  روستای الویر با فاصله حدود 7کیلومتر ازبخش خرقان وضلع غربی روستا

 

6-امامزاده هفت امام وزیارتگاه صندوق سبزدرروستای علیشاردرفاصله20کیلومتری غرب مرکز بخش

 

7-امامزاده صالح در روستای تیره در فاصله30کیلومتری جنوب غربی مرکز بخش

 

مناطق گردشگری خرقان:

 

1-روستای ویدر( وییر)اوّلین روستای ورودی بخش خرقان می باشدکه در 10کیلومتری شرق مرکز بخش واقع شده است. گویش ویژه مردم ، غار ، حمام کلبعلی خان ومناظر زیبای طبیعی ، این روستا را برای حضور گردشگران جذّاب نموده است .

 

 2-روستای بندامیر در 15کیلومتری جنوب شرق مرکز بخش واقع شده است .سد خاکی ، مناظر طبیعی  بکر ، رودخانه وچشمه سارهای گوارا، زیارتگاه قره دده وامامزاده محمد باقر ( ع) موجب شده تا گردشگران فراوانی در این روستای تاریخی حضور یابند.

 

3- روستای تاریخی الویر با گویش منحصر به فرد در 7کیلومتری شمال مرکز بخش قرار دارد .قلعه ها  وتپه های باستانی ومناطق سرسبزبهاری حال وهوای ویژه ای به این روستا بخشیده است.

 

4-روستای چلسبان در 8کیلومتری جنوب غری مرکز بخش واقع شده است .دراین روستا مسلمانان شیعه وعلی الهی سا لهاست که درکنار هم با مسالمت زندگی می کنند . مناظر طبیعی زیبا وچشمه سارهای گوارا ومسجد تاریخی آن هر مسافری را جلب خود می نماید.

 

5-روستای چناقچی علیابا فاصله حدود 50کیلومتر از مرکز بخش واقع شده است  وجود3 آبشار ، کلیسای تاریخی و منطقه جنگلی وچشمه خاتوپار از مناطق سیاحتی این روستای کهن می باشند.

 

6-روستای کهن علیشار در 20کیلومتری غرب مرکز بخش واقع شده است .  تپّه وقلعه ی باستانی و مزار 41شهید گرانقدر انقلاب اسلا می،  زینت بخش این روستای بزرگ هستند.

 

7- روستای دیدنی ورامه ،در 20کیلومتری شمال غرب مرکز بخش قرار دارد .سد خاکی ومناظر طبیعی زیبا وآب وهوای روحنواز روستا از تفرجگاه های کم  نظیر بخش خرقان هستند.

 

8-روستای تاریخی لاردر 32کیلومتری غرب مرکز بخش واقع شده است . منطقه ای بسیار خوش آب وهوا وکوهاه ودرّه های سرسبز دیدنی دارد . حیف است که کسی به بخش خرقان بیایدو سد ودرّه ی علی بولاقی آن را نبیند

 

مشاهیر شناسایی شده بخش خرقان :   مشاهیر هر قومی بیان می دارد که آن قوم تا چه اندازه پیشینه ی مدنیت دارد و تا چه میزان درساختن فرهنگ وتمدن و خدمت و خیانت به جامعه بشری نقش داشته است.بخش خرقان مشاهیر فراوانی داشته ودارد که به عنوان نمونه به تعدادی از در زیر اشاره می شود.

 

1-قلی خان زرگر« عاصی»  این شاعر بزرگ به احتمال زیاد اهل روستای علیشار بوده است . منظومه اسعد نظام سروده اوست که دوبیت از آن را در زیر می خوانید .

 

شکر خدا که گشت جهان مقتضی المرام         آمد بهار وبوی گلم خورد ، بر      مشام

 

خیمه زدند سوسن وسنبل به کوه ودشت           لاله به دل چوداغ به کف پر شراب ، جام

 

2-اکبر رزاقی : این شاعر معاصر اهل روستای مصرقان وفرزند حاج قاسم است . اکبر رزاقی بیش از 60 سال زندگی کرده و بسیاری از اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه زمان خود را به نظم کشیده است.دوبیت زیر نمونه ای از اشعار اوست .؛

 

دئیه م کریمه  رجب  دیر آتان یامانوگلیر          ویاسکینه دی احمد ، آنان یامانوگلیر

 

نه چاره ائیله ییم ، هر زاد دئسم بیرینه دگر        دئیه م بولودّو  بوگون ، آسمان یامانو گلیر

 

3- میرزا محمد خوشنویس الویری : این مرد بزرگ یکی از شعرای نامی بخش خرقاناست که در عرصه ادبیات هنر نمایی فراوانی کرده است از جمله  ؛  نامه بی نقطه ی اواز معروفیت خاصی برخوردار است .

 

4-عندلیب: عبدالله بیک، کاظم بیگلو یکی از شعرای ترک زبان بخش خرقان است، وی در ده «تیره» بدنیا آمده و «عندلیب» تخلص می کرده است.

 

5-تیلیم خان:  تقریباً 187 سال قبل از این زندگانی  می کرده است. پدرتئلیم خان از طایفه «آسگین» بودومادرش از ایل خلج. در روستای مرغئی بدنیا آمده، نام پدرش تیمور خان و پدربزرگش قارا خان بوده است.اشعارحکمت آمیز اودر زبان ترکی بی بدیل است .

 

بازیهای محلی: در هر منطقه ای، بازی ها به نوعی گویای باروها و علایق  و حتی نوع زندگی.مردم آن منطقه است.در بخش خرقان بازی های فراوانی وجود دارد که به اختصار چندنمونه عمومی آن نام برده  می شود.تخم مرغ بازی،بازی الک، دولک ، ال منّه ، بُرک آپارما ، گیزلن پوچ و...

غذاهای محلی منطقه ساوه:دملمه،آش کشک،آش انار،بلغور،رشته،آش جو،اِشکنه،شُّلّه، و...از عمده غذاهای محلی این منطقه هستند  .